Przebieg zajęć

1. Rozpocznij lekcję od zgadywanki - ile czasu średnio spędza codziennie mieszkaniec naszego kraju na: oglądaniu telewizji, słuchaniu radia, czytaniu gazet i komunikacji internetowej. Zapisz na tablicy propozycje uczniów, a następnie podaj właściwe dane (A). Poproś o skomentowanie tych liczb. Poleć, by uczniowie w parach zastanowili się, czy dane pasują do wszystkich odbiorców, czy też ludzie różnią się między sobą zarówno tym, ile czasu spędzają, oglądając telewizję, słuchając radia, jak i tym, co oglądają i czego słuchają. Zachęć też, by spróbowali podzielić widzów, czytelników, słuchaczy i internautów na różne segmenty, czyli podgrupy (kilka par zajmuje się tym samym środkiem przekazu). Następnie uczniowie, którzy analizowali odbiorców tych samych mediów, łączą się w zespoły i próbują wspólnie opracować uproszczoną "mapę" widzów wybranych kanałów, czytelników wybranych gazet czy słuchaczy wybranych stacji. Przedstawiciele wszystkich czterech zespołów prezentują "swoją" mapę reszcie klasy. Na tej podstawie uczniowie powinni teraz określić kryteria, którymi posłużyli się, tworząc mapy: demograficzne (wiek), geograficzne (miejsce zamieszkania), społeczno-ekonomiczne (wykształcenie, dochody, zawód, styl życia), a wreszcie płeć. Zaprezentuj slajd ukazujący segmentację rynku odbiorców wybranych mediów (1). Zwróć uwagę, że grupa docelowa określa tylko głównych odbiorców danego medium, jednak może ono docierać do dużo szerszego grona.

2. Wyjaśnij, że przygotowując program czy gazetę, nadawcy i wydawcy muszą brać pod uwagę potrzeby i gusty swych klientów. Media są zależne od tego, na ile uda im się zdobyć uwagę widzów, dlatego im wyższe wskaźniki oglądalności, słuchalności, czytelnictwa uzyskują, tym wyższych stawek mogą żądać od nadawców reklam. Liczy się nie tylko to, jaki procent odbiorców ogląda dany program czy słucha audycji, ale także jacy to konkretnie odbiorcy. Zwróć uwagę, że na rynku mediów, podobnie jak na wszystkich innych rynkach, największą szansę na sukces mają te produkty (gazety, kanały, programy), które skierowane są do konkretnej, dobrze rozpoznanej grupy czytelników, widzów czy słuchaczy, czyli tzw. grupy docelowej (ang. target group). Zastanówcie się wspólnie, jaka jest grupa docelowa kilku wybranych czasopism, radiowych i telewizyjnych programów. Wyjaśnij też, w jaki sposób dotarcie do określonej grupy docelowej związane jest z atrakcyjnością danego środka przekazu z punktu widzenia reklamodawców.

3. Na podstawie slajdu prezentującego wyniki badań nad stosunkiem młodych ludzi do mediów (2) przedstaw portret młodego odbiorcy. Poinformuj, że tylko 7% młodych ludzi ogląda telewizję krócej niż 30 minut dziennie, a aż 34% spędza przed telewizorem powyżej 3 godzin. Poproś o skomentowanie tych danych i odniesienie ich do obserwacji z własnego życia. Zapytaj uczniów, jakimi widzami są oni sami:
- ile czasu spędzają dziennie przed telewizorem,
- które media uważają za najbardziej wiarygodne i dlaczego,
- skąd czerpią informacje o programach,
- jakie programy lubią najbardziej, a jakich nie lubią,
- jak często jest to świadoma decyzja: czy zdarza im się oglądać coś bez specjalnego namysłu i wyboru?
Odwołaj się do plakatów, które powstały na poprzedniej lekcji. Zaproponuj chętnym przeprowadzenie w szkole ankiety z wykorzystaniem pytań wzorowanych na badaniu PBS DGA dla firmy CANAL+ Cyfrowy (2006) - materiały B i B1.

4. Poproś, by uczniowie zajrzeli do gazety z programem telewizyjnym i wyświetl slajd prezentujący rodzaje kanałów telewizyjnych w Polsce (3). Wypiszcie też na tablicy najczęściej oglądane przez młodych rodzaje programów telewizyjnych - zadbaj, by pod uwagę wzięte były: rozrywkowe, informacyjne, dokumentalne, edukacyjne, magazyny, seriale, sportowe, filmy, teleturnieje, talk-show, reality show. Zaproponuj teraz, by każdy uczeń wybrał trzy najbardziej godne polecenia kanały oraz trzy najciekawsze jego zdaniem programy telewizyjne i przygotował się do uzasadnienia swego wyboru. Zachęć, by brali pod uwagę nie tylko walory rozrywkowe, ale także edukacyjne - możesz zaproponować, by każdy wskazał jeden program rozrywkowy (w tym np. film), jeden informacyjno-publicystyczny i jeden edukacyjno-naukowy. Uczniowie mogą także wskazać kanały i programy ich zdaniem najmniej wartościowe i pożerające czas, który można by spędzić bardziej konstruktywnie i zabawnie...

5. Zwróć uwagę, iż zdaniem młodych ludzi szczególnie wiarygodnym medium jest internet. Sprawdź, czy taka jest również opinia uczestników zajęć - poproś o komentarze i wyjaśnienia wysokiej pozycji internetu na skali wiarygodności. Czy ta pozycja jest naprawdę uzasadniona? Poinformuj, że w podobnych badaniach przeprowadzonych wśród dorosłych internet zajął ostatnie miejsce. Czy można to wytłumaczyć? Podziel klasę na dwie grupy i zaprezentuj dwa slajdy dotyczące zasad sensownego korzystania z internetu jako źródła informacji (4, 5) - poproś przedstawicieli obu grup o ewentualne uzupełnienia i komentarze. Zmodyfikowaną wersję poradnika wywieście na tablicy informacyjnej w klasie lub pracowni komputerowej!

6. Wyjaśnij, że zdaniem socjologów we współczesnym świecie trudno jest funkcjonować bez "wykrywacza bzdur" (niektórzy mówią "śmieci"), czyli umiejętności trafnego rozpoznawania i skutecznego odrzucania przekazów, które są nieprawdziwe (jak ten o wielorybie w Wiśle) lub po prostu nie mają kompletnie żadnego znaczenia (informacja o kolejnym romansie piosenkarki X). Powstało nawet pojęcie infotainment (z połączenia angielskich słów information i entertainment) odnoszące się do takich wiadomości, które pełnią funkcję wyłącznie rozrywkową. W szumie informacyjnym, który dociera do młodych ludzi, jest wiele danych nie tylko całkowicie nieprzydatnych, ale wręcz utrudniających dobre funkcjonowanie i szczęśliwe życie - poproś, by uczniowie podali przykłady informacji tego rodzaju. Możesz wyświetlić ponownie slajd nr 5 z zajęć II pt. "Wydarzenia medialne - prawdziwe i fikcyjne". Zaproponuj, by uczniowie, korzystając z przyniesionych na poprzednie zajęcia czasopism, sami spróbowali wykryć kilka tego rodzaju bzdur lub śmieci. Następnie zachęć ich, by w parach opracowali instrukcję obsługi "indywidualnego wykrywacza medialnych śmieci", czyli napisali poradnik "jak szybko rozpoznać bzdurę". Zwróć uwagę, że odbiorcy nie są skazani na oglądanie i słuchanie bzdur - sami mogą wybierać takie programy czy gazety, gdzie ryzyko napotkania ich jest niewielkie, mogą wyłączać lub zmieniać program, gdy jest on głupi lub nudny. Możesz także wykorzystać materiał pomocniczy "Krytycznie przed telewizorem" (C).

7. Porozmawiajcie o obecności reklam w mediach - co sądzą o tym uczniowie, co chcieliby zmienić, jaki jest ich stosunek do reklam. Zwróć uwagę, że reklamy mają nie tylko informować, ale przede wszystkim zachęcać potencjalnych klientów do nabycia danego towaru (spodni lub batonika) albo usługi (wycieczka zagraniczna, korzystanie z sieci telefonicznej, usługi bankowe itp.). Aby to osiągnąć, twórcy reklam posługują się wieloma technikami, żeby nie powiedzieć - trickami. Poproś uczniów o zapoznanie się z tekstem "Zapraszamy do reklamy" (D). Zapytaj o przykłady reklam, w których uczniowie dostrzegają jakiś zabieg perswazyjny (lub sam przygotuj kilka), a następnie spróbujcie określić, do jakich wartości, skojarzeń czy emocji odwołują się twórcy reklam. Poproś o przykłady reklam - zdaniem uczniów - agresywnych lub wręcz nieetycznych. Jeśli chcesz na to zagadnienie poświęcić więcej czasu, wykorzystaj także materiał pomocniczy "Bądź uważny!" (E) i zaproponuj uczniom ćwiczenia w krytycznym i świadomym odbiorze reklam z użyciem zamieszczonego w materiale kwestionariusza.

8. Zapoznaj uczniów ze slajdem "Jak zostać świadomym odbiorcą reklamy?" (6). Zapytaj, czy pamiętają, jak zmieniał się ich stosunek do reklam i jak z wiekiem rósł ich krytycyzm. Wyjaśnij, że w obowiązującej w Polsce ustawie o nieuczciwej konkurencji czytamy, że zakazana jest "reklama odwołująca się do uczuć klientów przez wywoływanie lęku, wykorzystywanie przesądów lub łatwowierności dzieci". Taki zapis, a także inne dodatkowe obostrzenia jednak w oczywisty sposób nie wystarczą. Aby lepiej chronić dzieci i młodych ludzi przed niekorzystnym wpływem reklam, rodzice i sami zainteresowani powinni na bieżąco oceniać emitowane spoty, reklamy prasowe, internetowe i billboardy, by bronić się przed nieetyczną i wprowadzającą w błąd reklamą, a nawet zgłaszać takie przypadki do rzecznika praw konsumentów i/lub Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Warto dodać, że z inicjatywy firmy CANAL+ Cyfrowy w 2004 r. opracowano Kartę zasad przyjmowania do emisji reklam adresowanych do dzieci. Jest to uniwersalny dokument określający zasady doboru reklam adresowanych do najmłodszych widzów. Na podstawie zapisów Karty stacja ta odmówiła jak dotąd przyjęcia do emisji w kanale MiniMini kilkunastu spotów, które bezpośrednio zachęcały do zakupu produktów, zacierały granice między fikcją a rzeczywistością.

9.* (materiały dodatkowe) Pracując w kilkuosobowych zespołach, uczniowie przygotowują w klasie krótkie (maks. 20-sekundowe) spoty telewizyjne wybranego polskiego produktu spożywczego, który mógłby zawojować rynek europejski. Nazwy produktów możesz rozlosować. Mogą to być np. grzyby, ogórki kiszone, kapusta kiszona, żurek, szarlotka itp. Wszystkie grupy prezentują swoje scenki reklamowe. Pozostali powinni rozpoznać, do jakiej grupy docelowej i za pomocą jakich środków wyrazu ich koledzy chcieli trafić.

10.* (materiały dodatkowe) Podziel klasę na cztery zespoły - ich członkowie przez określony dokładnie czas (np. tydzień) zajmować się będą monitorowaniem, czyli badaniem i oceną, różnych rodzajów reklam: grupa l - telewizyjnych, II - radiowych, III - prasowych, IV - internetowych. Samodzielnie lub pracując w parach, zrobią szczegółowe notatki z oglądanych, przeczytanych, widzianych lub słuchanych reklam, identyfikując elementy informacyjne i perswazyjne oraz mocne i słabe strony z punktu widzenia siły przekazu oraz ogólnej wymowy reklamy. Na następnych zajęciach (np. na lekcji wiedzy o społeczeństwie, języka polskiego czy na godzinie wychowawczej) wszyscy uczniowie - najpierw w parach, później na forum klasy - wspólnie przeanalizują swoje obserwacje. Zapytaj także uczniów, które reklamy podobały im się najbardziej i dlaczego, które najszybciej zapadły w pamięć, a które ich zdaniem są denerwujące, wprowadzają w błąd lub z innych powodów są dla nich trudne do zaakceptowania.

11. Zaproponuj teraz uczniom sporządzenie miniporadnika "Odbiorco, obudź się!" podsumowującego wiadomości i refleksje ze wszystkich zajęć programu "Zrozumieć media", a dotyczącego racjonalnego i uważnego korzystania ze środków masowego przekazu. Niech każdy zapisze na karteczce samoprzylepnej swoją radę w formie rzeczowej wskazówki, np. "Wysłuchaj różnych stron - jeśli wiadomość dotyczy konfliktu lub różnicy zdań, sprawdź, czy podane są poglądy wszystkich stron", "Zaglądaj do różnych gazet - jeśli chcesz się dowiedzieć, co w danej sprawie piszą dziennikarze o odmiennych poglądach lub masz wątpliwości, czy jakaś informacja jest rzetelna i bezstronna, sięgaj do kilku źródeł", "Nie daj się wodzić za nos - czasem media, aby pozyskać czytelników i słuchaczy, przedstawiają niezbyt ważne fakty jako wielkie, nadzwyczaj interesujące wydarzenia", "Nie trać czasu - pamiętaj, że w każdym kraju istnieją media, które walczą o nakład, hołdując niskim gustom: uwodzą one czytelników sensacyjnymi informacjami, plotkami o życiu aktorów i piosenkarzy. Niech czytają je inni!". Poproś, by wszyscy przyczepili swoje karteczki na jednej dużej planszy (najlepiej od razu grupując je tematycznie!), a następnie wybierzcie wspólnie dziesięć najważniejszych, tworząc w ten sposób vademecum "Odbiorco, obudź się!". Możesz skorzystać ze slajdu nr 7, ale lepiej pokazać go uczniom dopiero, gdy sami wypracują własne pomysły!

Zachęć uczniów, aby kontrolowali czas, który spędzają przed telewizorem. Pomocne może być ćwiczenie "Mój tygodniowy plan medialny" (8). Zaproponuj uczniom, aby wykonali je jako zadanie domowe po zakończeniu cyklu zajęć MediaStarter. Mogą również wykonywać to ćwiczenie regularnie.

Zachęcamy, by gotowe vademecum przygotowane przez uczniów przesłać e-mailem na adres: mediastarter@alertmedia.pl. Najciekawsze wskazówki i rady zostaną zebrane we wspólnym vademecum gimnazjalistów i opublikowane na stronie www.canalpluscyfrowy.pl/mediastarter.

Po zakończeniu zajęć prosimy o wypełnienie ankiet oceniających zajęcia MediaStarter (ankiety dla uczniów i nauczycieli zamieszczono w sekcji Oceń program).