Przebieg zajęć

1. Zapytaj uczniów, dlaczego właściwie ich zdaniem media mają tak wielkie znaczenie we współczesnym świecie. Jakie funkcje pełnią z punktu widzenia społeczeństwa i pojedynczych ludzi? Wypisz je na tablicy, a następnie zaprezentuj slajd "Funkcje mediów a różne programy telewizyjne" (1), prosząc o podanie przykładów programów telewizyjnych, które realizują (choćby w pewnym stopniu) poszczególne funkcje. Poleć, by uczniowie wypełnili tabelkę "Funkcje mediów a teksty, programy i audycje" (A). Można także z tego punktu widzenia przeanalizować program telewizyjny na jeden dzień wybranej stacji telewizyjnej.

2. Poproś uczniów o przeczytanie tekstu "Moc słowa" (B) i odpowiedź na pytania: Dlaczego prasę, radio i telewizję określa się mianem czwartej władzy? Od czego i kogo powinny być niezależne środki masowego przekazu?

3. Sprawdź, co uczniowie wiedzą o prawnych regulacjach dotyczących działania mediów w Polsce. Zbierz i skoryguj informacje, które podają, a następnie uzupełnij je, odwołując się do slajdu, który tego właśnie dotyczy (2). Podkreśl konstytucyjną zasadę wolności słowa i wyjaśnij, jakie mogą być jej ograniczenia w pracy mediów (niedopuszczalne jest np. kłamstwo, zniesławienie czy propagowanie rasizmu). Zwróć uwagę na możliwość dochodzenia swych praw w sądzie przez osoby, które uważają, że ich dobra zostały naruszone. Wyjaśnij, na czym polega zasada ochrony źródeł informacji i czemu ona służy. Przypomnij zadania KRRiT wobec nadawców społecznych i prywatnych i zasygnalizuj problemy związane z ryzykiem jej upolitycznienia.

4. Przedstaw zawarte w tekście "Dlaczego pluralizm mediów jest ważny" (C) rozważania i wiadomości o selektywności doboru informacji, a następnie poproś, by kolejno przedstawili krótko po jednej informacji, którą uzyskali w trakcie lektury, tak by nie powtarzać tych, które zostały wymienione przez osoby zabierające głos wcześniej (np. przyczyną selektywności informacji jest ich ogromna ilość, siła oddziaływania informacji zależy od miejsca, w którym została umieszczona, itd.). Możecie zapisywać je na tablicy w postaci haseł.

5. * (materiały dodatkowe) Wyświetl slajd ukazujący różne materiały prasowe na ten sam temat, prezentujące odmienne wizje jakiegoś wydarzenia lub problemu (3, 4). Skorzystaj z materiałów "Różne gazety - różne kody" i/lub "Różne gazety - różne opinie" lub wybranych przez siebie bardziej aktualnych tekstów. Wskaż różnice (lub poproś o samodzielne ich odnalezienie) i zapytaj uczniów, z czego mogą one wynikać. Zwróć uwagę, że zespoły redakcyjne gazet różnią się między sobą orientacją światopoglądową, realizowaną misją, poglądami politycznymi. Gazeta może być też organem partii politycznej i wówczas po prostu wyraża jej poglądy.

6. Podziel klasę na grupy i każdej z nich wręcz jeden artykuł z poleceniem oceny jego obiektywizmu lub stronniczości. Powinny to być możliwie krótkie teksty prasowe omawiające ten sam problem, zamieszczone w gazetach o wyraźnie odmiennych profilach (np. "Rzeczpospolita", "Dziennik", "Gazeta Wyborcza", "Super Express", "Trybuna", "Życie", "Fakt", "Nasz Dziennik", ewentualnie gazeta lokalna). Uczniowie powinni zwrócić uwagę na następujące kwestie: czy podane są źródła informacji (jeśli źródło nie jest podane, informacja staje się mniej wiarygodna), czy informacja jest pełna, tj. zawiera wiadomości na temat meritum sprawy, jej przebiegu, miejsca, czasu oraz przyczyn, czy w wypadku relacji o konflikcie uwzględnione zostały stanowiska wszystkich stron, jeśli relacja zawiera ocenę wydarzenia z punktu widzenia jej autora (lub redakcji gazety), to czy ocena ta jest sformułowana w taki sposób, że łatwo odróżnić ją od informacji o faktach?

7. Poproś o zaznaczenie w tekście dwoma różnymi kolorami fragmentów wyłącznie informacyjnych oraz elementów komentarza, czyli poglądów autora tekstu lub redakcji na prezentowaną sprawę. Przedstawiciele zespołów czytają na głos analizowane przez swoją grupę artykuły i krótko oceniają je według podanych wyżej wskazówek. Podsumowując, zachęć uczniów do zastanowienia się, z czego wynika i na czym może polegać stronniczość relacji dziennikarskiej oraz jak można ją rozpoznać. Poproś kilku chętnych o krótką wypowiedź na ten temat. Ćwiczenie zakończ głosowaniem, który artykuł jest najbardziej obiektywny i rzetelny.

8. Zwróć uwagę, że media - choć każde z nich opowiada nieco inną historię - rzadko mówią nieprawdę. Raczej wybierają to, co ich zdaniem jest godne opowiedzenia i pokazują to w sposób, który daje szansę na przyciągnięcie jak największej liczby odbiorców. Badacze mediów mówią o tzw. agenda setting, układaniu czegoś w rodzaju planu spotkania czy dnia, wybieraniu tematów, o których tego dnia będzie się mówić. To środki masowego przekazu decydują bowiem, co tego dnia czy tygodnia jest najważniejsze - dymisja ministra, proces sądowy gwiazdy muzyki pop czy kolejny zamach w Iraku. W ten sposób powstają tzw. wydarzenia medialne, wydarzenia, którymi żyją przez dzień, tydzień lub znacznie dłużej czytelnicy, widzowie i słuchacze. Niektóre media, gdy brakuje dostatecznie interesujących ich zdaniem zdarzeń, gotowe są nawet same je wykreować - piszą wtedy o wielorybie, który wpłynął do ujścia Wisły, albo pokazują zdjęcie kolejnego UFO, które właśnie odwiedziło Ziemię. Zadanie dla chętnych - znaleźć "wydarzenia medialne" z ostatnich kilku dni/tygodni w trzech kategoriach: "prawdziwe wydarzenia medialne" (np. mundial), wydarzenia "rozdmuchane" (np. proces Michaela Jacksona) i wydarzenia, "których nie było" (np. cielę o czterech głowach). Ogłoś konkurs na najbardziej "rozdmuchane" i najbardziej absurdalne wydarzenie medialne! Przeprowadzając ten fragment scenariusza, wykorzystaj slajd (5) i materiały pomocnicze dotyczące kreowania przez gazety wydarzeń medialnych (D).

9. * (materiały dodatkowe) Od lat za wzór obiektywnego i niezależnego dziennikarstwa uznawana jest BBC - publiczna angielska rozgłośnia radiowa i telewizyjna. Poglądy dziennikarza są jego prywatną sprawą, natomiast program, który przygotowuje, ma w sposób maksymalnie obiektywny i wierny wobec źródeł przekazać opinie osób, środowisk, ugrupowań czy partii - rzeczywistych uczestników wydarzeń. BBC nie wyraża poglądów rządu brytyjskiego. Każda informacja musi być przed podaniem dokładnie sprawdzona - dzięki rygorystycznemu przestrzeganiu tej zasady w ciągu ostatnich dziesięciu lat BBC tylko trzy razy musiała prostować swoje informacje. W przypadku relacji dotyczących konfliktu lub różnicy zdań dziennikarze zawsze starają się przedstawić racje wszystkich zaangażowanych stron. Wyjaśnij ewentualne wątpliwości. Podkreśl, że dziennikarze mogą wyrażać własne opinie (w komentarzach, programach autorskich lub tekstach publicystycznych), ale ich poglądy nie mogą zniekształcać lub zatajać informacji. Zapytaj, dlaczego przestrzega się zasady, iż w sytuacji spornej przedstawia się racje wszystkich stron? W jakich programach dziennikarze mogą dzielić się z odbiorcami swoimi poglądami: w dziennikach (programach informacyjnych) czy w programach publicystycznych? Zwróć uwagę, że dla jakości pracy dziennikarskiej oraz wiarygodności mediów wielkie znaczenie ma nie tylko przestrzeganie prawa, ale przede wszystkim zasad etycznych i reguł profesjonalnego działania - zaprezentuj kodeksy etyki dziennikarskiej zawarte w materiałach pomocniczych (E, F).

10. Poproś uczniów, aby zastanowili się, jakie ważne wydarzenie miało miejsce ostatnio w waszej szkole. Uczniowie mają za zadanie napisać krótką relację z wybranego zdarzenia - powinna ona zawierać zarówno informacje o tym, co się wydarzyło, jak również krótki komentarz. Zaproponuj, by komentarz autora pojawił się w końcowej części relacji, wyraźnie oddzielony od informacji, która ma być obiektywna i w miarę możliwości pełna. Zaprezentuj teraz slajd "Dziennikarz obiektywny" (6) i poleć, by uczniowie skomentowali go i ewentualnie skorygowali lub uzupełnili. Zapowiedz, że najciekawsze prace domowe mogą zostać opublikowane w szkolnej gazetce, której tworzeniem uczniowie będą się zajmować na następnych zajęciach.